Янка Купала (1882 – 1942)

Што распавесці пра паэта №1 у Беларусі?.. Іван Дамінікавіч Луцэвіч, нарадзіўся ў Вязынцы на Купалле, першы верш на беларускай мове – “Мая доля”… А вось і не. Сапраўдную гісторыю пра першы верш распавёў сам Купала ў лісце да сябра. Аказваецца, ён ехаў экіпажам у Мінск, а перад ім ехалі “вядомыя мне барышні вышэйшага ад мяне класу. Раптам яны выпалі з павозкі ў даволі пікантных позах. Вось гэты эпізод і падштурхнуў мяне напісаць гумарыстычны верш. З […]

Юрый Тарыч (1885 – 1967)

Рэжысёр, які стварыў першую беларускую кінастужку – “Лясную быль”. Штопраўда, наконт азначэння “першая” маюцца спрэчкі. Справа такая: Тарыч атрымаў аванс за працу над гэтым фільмам… і знік. Пакуль рэжысёра шукалі, знялі іншы фільм – “Прастытутка”. Але выпускаць першую беларускую стужку пад такой назвай… Самі разумееце. Адзнялі і паклалі на паліцу. А там і Тарыч знайшоўся. Аказалася, увесь гэты час ён працаваў у Маскве: здымаў гістарычную стужку “Крылы халопа”, якую пасля паказвалі ў ЗША. І гэта […]

Ларыса Геніюш (1910 – 1983)

Паэтка, якая была пад забаронай у савецкі час – дэманстратыўна не прымала грамадзянства дзяржавы-злачынцы, — і па інерцыі застаецца забароненай сёння. Ларыса Геніюш – адна з найбольш значных паэтак ХХ стагоддзя. Нягледзячы на апалу, да яе ўвесь час ездзілі мастакі, музыкі, паэты, навукоўцы – квет інтэлігенцыі, што называецца. Але ў сучаснай школьнай праграме па беларускай літаратуры няма ніводнага верша Геніюш. Што і казаць: пры жыцці паэткі ў Беларусі выйшлі ўсяго два ейныя зборнікі, “Невадам з […]

Альгерд (1295 – 1377)

Беларускі князь, які праславіўся паходамі на Маскву. З імі ўвогуле сітуацыя камічная: тройчы маскоўскі князь Дзмітрый крыўдзіў суседні Пскоў, і тройчы Альгерд хадзіў яго перавыхоўваць. Прычым кожны раз Дзмітрый хаваўся за сценамі крамля і казаў, што больш не будзе. На трэці раз ён паклікаў Канстанцінопальскага патрыярха – сябраваць супраць Альгерда. На што Альгерд здзівіўся: як крыжакоў біць – ахвоты няма, а як са сваімі ж, праваслаўнымі, змагацца – святы айцец тут як тут. Гэтая гісторыя […]

Зюзя (бессмяротны і вечны)

Самы суворы бог паганскага пантэону. Здавалася б, гэтую пасаду мусіў заняць Пярун, але гнеў Перуна мы адчуваем рэдка, а вось кепскі настрой Зюзі кожны беларус зведаў на ўласнай скуры. Бог зімы, марозу і завеяў, ён ходзіць па лесе басанож, падмятаючы дол даўгою сівой барадой, ды пастуквае булавой па сухіх дрэвах, так што трэск стаіць на ўсю ваколіцу. Пасёння Зюзя жывы – дастаткова прыслухацца да мовы: замёрз, як зюзя, зюзець – гэтыя звароты вы напэўна чулі. […]

Станіслаў Манюшка (1819 – 1872)

Так склалася гістарычна: усе добрыя справы рабіліся ў нас не “дзякуючы”, а “насуперак”. Вось і Станіслаў Манюшка зведаў на сабе ўсе радасці творчасці ў тутэйшым клімаце. Найперш мы кажам пра славутую оперу “Сялянка” (альбо “Ідылія”), першую беларускамоўную оперу. Лібрэта напісаў Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (паводле ўласнай п’есы), музыку – Станіслаў Манюшка. Замест захаплення і падзякі творцы атрымалі вагон папрокаў ад самых блізкіх сяброў: навошта вы кідаецеся ў гэтую беларушчыну? Фі, местачковасць… Але Манюшка ўсім паказаў, чаго гэтая […]

Марцін Пачобут-Адляніцкі (1728 – 1810)

Самы вядомы рэктар Віленскага ўніверсітэта і самы апантаны астраном на нашых землях. Усё жыццё Пачобут-Адляніцкі змагаўся за права ціха-мірна займацца сваёй навукай. Але абставіны шторазу ставілі ўсё большыя перашкоды: то краіна развальваецца, то ўлады змяншаюць бюджэт, то кепскае надвор’е не дае назіраць зацменне сонца… Каралеўскі астраном не здаваўся: пісаў оды, каб задобрыць новага імператара, ездзіў у Лондан за лепшай тэхнікай, хітрасцю і дыпламатыяй даставаў сродкі, памочнікаў, прывілеі… Што з гэтага выйшла – глядзіце ў гэтым […]

Павел Шэйн (1826 – 1900)

А вы ведалі, што сапраўднае імя вядомага фалькларыста – Ноах?.. Ён нарадзіўся ў сям’і яўрэйскага купца ў Магілёве. Хлопчык вельмі часта і цяжка хварэў. З 15 гадоў Ноах увогуле не мог хадзіць. Лячыць яго павезлі ў Маскву, дзе Ноах і застаўся. Справа ў тым, што пакуль хлопчык лячыўся, бацька ажаніўся другі раз. Вяртацца ў дом, дзе стала панаваць мачыха, Ноах не хацеў. Як не хацеў вяртацца за мяжу яўрэйскай аседласці. І тады ён пайшоў на […]

Уладзімір Мулявін (1941 – 2003)

Калі кажуць пра Уладзіміра Мулявіна, згадваюць найперш, што ён – расеец. Тым больш уражвае ягоны ўнёсак у беларускую культуру: “Песняры” – адзін з самых пазнавальных беларускіх брэндаў. Што цікава, у Беларусі Мулявін застаўся дзякуючы жонцы: яе запрасілі на працу ў філармонію, і сям’я пераехала ў Мінск. Пра незвычайны шлях Мулявіна да музыкі і “Песняроў”, пра складанасці, якія пераадольваў музыка, і ашаламляльныя поспехі – нашая гісторыя. Тэкст чытае Андрусь Такінданг.

Тадэвуш Рэйтан (1740 – 1780)

Вы бачылі карціну Яна Матэйкі “Рэйтан. Заняпад Польшчы”?.. На палатне паказаны драматычны дзень у лёсе Рэчы Паспалітай, калі яе раздзіралі між сабой некалькі еўрапейскіх дзяржаў. Матэйка выпісаў пік канфлікту – частка шляхты кіравалася ў залю, каб падпісаць дамову аб падзеле. Але ім не даў пайсці адзін з дэпутатаў сойма. Ён сказаў: “Забіце мяне, але не забівайце Айчыну”. Гэты дэпутат – і ёсць наш герой Тадэвуш Рэйтан, наваградскі шляхціц, які да апошняга змагаўся за вольнасць краіны, […]