Паўлюк Багрым (1812 – 1891)

Рупар свабоды, аўтар аднаго верша ці літаратурная містыфікацыя? Паўлюк Багрым жыў у ХІХ стагоддзі. Паходзіў з сям’і каваля. Да гэтай прафесіі ён звярнуўся і сам. Але перад тым пісаў антыфеадальныя вершы, праходзіў па следстве царскіх уладаў за распаўсюд верша Яна Баршчэўскага, даў распіску, што ніколі публічна чытаць не будзе, парушыў гэтае правіла – і адправіўся ў рэкруты. Ад творчасці Багрыма сёння засталіся толькі два артэфакты: верш “Зайграй, зайграй хлопча малы…” і жырандоля ў касцёле вёскі […]

Казімір Малевіч (1879 – 1935)

Новы сезон “Знакамітых беларусаў” пачынаем з Казіміра Малевіча. Па адных звестках ён нарадзіўся ў беларускім Копылі, па іншых – ва ўкраінскім Кіеве. Нібыта продак Малевіча быў звязаны з Каліноўскім і праз гэта сям’я мусіла бегчы ва Украіну. Ён быў старэйшым сынам у вялікай сям’і, таму пра мастацтва мог толькі марыць. Вучыцца пайшоў на агранома. Служыў дробным чыноўнікам. Але мару не пакідаў. А потым – вучоба ў студыі Рэрберга, першая выстаўка поплеч з Кандзінскім, рускія кубісты […]

Рыгор Барадулін (1935 – 2014)

Апошні Народны паэт Беларусі, хлопец з Вушаччыны, які не прызнаваў ніякай іншай мовы, акрамя вушацкай. Яшчэ пры жыцці яго называлі геніем, але сам Барадулін не прымаў ніякіх іншых азначэнняў, акрамя як “чорнарабочы беларускай мовы”. Пры вялікай колкасці кніг і ўзнагародаў Рыгор Барадулін адзначаўся вялікай сціпласцю. Так, ён казаў, што “не варты следу ад абцаса Уладзіміра Караткевіча, ужо не кажучы пра Васіля Быкава і Міхася Стральцова”. І той жа Караткевіч прысвяціў Барадуліну адзін з лепшых сваіх […]

Міхаіл Пташук (1943 – 2002)

Знакаміты беларускі рэжысёр на пачатку шляху да поспеху сутыкнуўся з традыцыйным у нас недаверам да сілаў і магчымасцяў. Так, калі юнак паехаў паступаць у тэатральную вучэльню імя Шчукіна, доўгі час пра яго не было звестак. Аднавяскоўцы – Пташук з вёскі Федзюкі на Берасцейшчыне – паспяшаліся зрабіць высновы: не паступіў, займаецца ў гэтай вашай сталіцы непатрэбшчынай… Толькі калі дырэктар вучэльні ўласнаручна напісаў да маці Пташука ліст, дзе распавёў пра талент ейнага Мішы, федзюкоўцы паверылі ў “рудога”. […]

Янка Купала (1882 – 1942)

Што распавесці пра паэта №1 у Беларусі?.. Іван Дамінікавіч Луцэвіч, нарадзіўся ў Вязынцы на Купалле, першы верш на беларускай мове – “Мая доля”… А вось і не. Сапраўдную гісторыю пра першы верш распавёў сам Купала ў лісце да сябра. Аказваецца, ён ехаў экіпажам у Мінск, а перад ім ехалі “вядомыя мне барышні вышэйшага ад мяне класу. Раптам яны выпалі з павозкі ў даволі пікантных позах. Вось гэты эпізод і падштурхнуў мяне напісаць гумарыстычны верш. З […]

Юрый Тарыч (1885 – 1967)

Рэжысёр, які стварыў першую беларускую кінастужку – “Лясную быль”. Штопраўда, наконт азначэння “першая” маюцца спрэчкі. Справа такая: Тарыч атрымаў аванс за працу над гэтым фільмам… і знік. Пакуль рэжысёра шукалі, знялі іншы фільм – “Прастытутка”. Але выпускаць першую беларускую стужку пад такой назвай… Самі разумееце. Адзнялі і паклалі на паліцу. А там і Тарыч знайшоўся. Аказалася, увесь гэты час ён працаваў у Маскве: здымаў гістарычную стужку “Крылы халопа”, якую пасля паказвалі ў ЗША. І гэта […]

Ларыса Геніюш (1910 – 1983)

Паэтка, якая была пад забаронай у савецкі час – дэманстратыўна не прымала грамадзянства дзяржавы-злачынцы, — і па інерцыі застаецца забароненай сёння. Ларыса Геніюш – адна з найбольш значных паэтак ХХ стагоддзя. Нягледзячы на апалу, да яе ўвесь час ездзілі мастакі, музыкі, паэты, навукоўцы – квет інтэлігенцыі, што называецца. Але ў сучаснай школьнай праграме па беларускай літаратуры няма ніводнага верша Геніюш. Што і казаць: пры жыцці паэткі ў Беларусі выйшлі ўсяго два ейныя зборнікі, “Невадам з […]

Альгерд (1295 – 1377)

Беларускі князь, які праславіўся паходамі на Маскву. З імі ўвогуле сітуацыя камічная: тройчы маскоўскі князь Дзмітрый крыўдзіў суседні Пскоў, і тройчы Альгерд хадзіў яго перавыхоўваць. Прычым кожны раз Дзмітрый хаваўся за сценамі крамля і казаў, што больш не будзе. На трэці раз ён паклікаў Канстанцінопальскага патрыярха – сябраваць супраць Альгерда. На што Альгерд здзівіўся: як крыжакоў біць – ахвоты няма, а як са сваімі ж, праваслаўнымі, змагацца – святы айцец тут як тут. Гэтая гісторыя […]

Зюзя (бессмяротны і вечны)

Самы суворы бог паганскага пантэону. Здавалася б, гэтую пасаду мусіў заняць Пярун, але гнеў Перуна мы адчуваем рэдка, а вось кепскі настрой Зюзі кожны беларус зведаў на ўласнай скуры. Бог зімы, марозу і завеяў, ён ходзіць па лесе басанож, падмятаючы дол даўгою сівой барадой, ды пастуквае булавой па сухіх дрэвах, так што трэск стаіць на ўсю ваколіцу. Пасёння Зюзя жывы – дастаткова прыслухацца да мовы: замёрз, як зюзя, зюзець – гэтыя звароты вы напэўна чулі. […]

Станіслаў Манюшка (1819 – 1872)

Так склалася гістарычна: усе добрыя справы рабіліся ў нас не “дзякуючы”, а “насуперак”. Вось і Станіслаў Манюшка зведаў на сабе ўсе радасці творчасці ў тутэйшым клімаце. Найперш мы кажам пра славутую оперу “Сялянка” (альбо “Ідылія”), першую беларускамоўную оперу. Лібрэта напісаў Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (паводле ўласнай п’есы), музыку – Станіслаў Манюшка. Замест захаплення і падзякі творцы атрымалі вагон папрокаў ад самых блізкіх сяброў: навошта вы кідаецеся ў гэтую беларушчыну? Фі, местачковасць… Але Манюшка ўсім паказаў, чаго гэтая […]