Месье Касці, правадыр поўначы. Гісторыя Тадэвуша Касцюшкі

Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка стаў нацыянальным героем у трох краінах: Беларусі, Польшчы і ЗША. Беларусь і Польшча на той час складалі Рэч Паспалітую, якую паступова раздзіралі на кавалкі суседнія імперыі, Расія і Прусія. Супраць іх Тадэвуш Касцюшка і падняў паўстанне ў 1794 годзе. У Злучаных Штатах Тадэвуш таксама адзначыўся як удзельнік вайны за незалежнасць. У кадэцкім корпусе ён меў мянушку Швед – за гарачы нораў, як у шведскага караля Карла ХІІ. За сем гадоў вайны […]

“Бронюсь, куды ты ідзеш?..”. Зманлівы шлях Браніслава Тарашкевіча

1918 год. Браніславу Тарашкевічу – дваццаць шэсць. Ён мае срэбны медаль Віленскай гімназіі, ён скончыў Пецярбургскі ўніверсітэт, дзе навучаўся ў легендарных Бадуэна дэ Куртэнэ, Карскага і Шахматава. І цяпер ён выдае “Беларускую граматыку для школ” –першую афіцыйную граматыку беларускай мовы ў найноўшай гісторыі. “Граматыка” доўгі час была галоўным падручнікам па беларускай мове, асабліва ў часы беларусізацыі 1920-х. Яна вытрымала шэсць перавыданняў і некалькі рэформаў правапісу, дажыўшы да нашых дзён як “тарашкевіца”. Жаданне працаваць для беларускай […]

Як намінавацца на Нобелеўку і развесціся з мужам. Лайфхакі ад Элізы Ажэшка

Эліза Ажэшка – пісьменніца, актывістка і адна з першых феміністак Беларусі. Яна двойчы намінавалася на Нобелеўскую прэмію (праўда, саступіла Генрыку Сянкевічу і Сэльме Лагерлёф). За нелегальную (на думку расейскіх уладаў) выдавецкую дзейнасць пяць гадоў жыла пад наглядам паліцыі. А да гэтага дапамагала паўстанцам Каліноўскага, адкрывала школы для сялянскіх дзяцей і нават не пабаялася развесціся – і гэта ў далёкім 1869 годзе. Як часта бывае, адзінота і няўдачы даюць штуршок літаратурнаму таленту. Тое ж было з […]

Girls to the Front: гісторыя Анастасіі Слуцкай

Анастасія Слуцкая паходзіла з роду Альгерда, выйшла замуж за сына дзяржаўнага злачынцы, нарадзіла трох дзяцей, цяжарная вадзіла войска ў адкрыты бой, пахавала мужа, дала гарбуза нахабнаму мажору і крыху не дажыла да шасцідзясяці. Нетыповы лёс для жанчыны вышэйшага саслоўя XVI стагоддзя, хоць у гісторыі кожнай краіны знойдуцца такія постаці. Жанчыны, якія насуперак усеагульнаму абурэнню ці здзіўленню будавалі бізнэс, замкі, асабістае жыццё на свой густ, пісалі кнігі і нават займалі Папскі сталец. Далёка хадзіць не трэба […]

Разбітае сэрца пацана. За што пакутаваў Адам Міцкевіч?

Усё жыццё Адаму не шанцавала ў каханні. Першая драма разыгралася ў студэнцкія часы, калі 20-гадовы паэт пакахаў Марылю Верашчаку. Бацькі не аддалі сваю красачку за беднага студэнта, і мужам Марылі стаў сур’ёзны прадстаўнічы граф Путкамер. Міцкевіч хацеў з ім страляцца. Граф выказаў мудрую стрыманасць. Разбітае сэрца паэта лячыла Караліна, жонка ўрача з Коўна. Пакуль Адам не заспеў яе з іншым і ў гневе ледзьве не праламіў яму галаву падсвечнікам. Наступная няўдача здарылася ў Маскве, у […]

“Гэта быў адзін з майстроў вялікіх…”: хуліган і лірык Максім Танк

Па згадках сучаснікаў, малады Максім Танк нагадваў кінагероя: прыгожы, іранічны і вынаходлівы. Нават варшаўская зорка аперэты дамагалася ягонай увагі!.. Але ён да скону жыцця кахаў адзіную жонку Любу. Уласна псеўданім “Максім Танк” (а сапраўднае імя паэта Яўген Скурко) з’явіўся ў 1932 годзе ў львоўскай газеце “Беларускае жыццё” пад вершам “Заштрайкавалі гіганты-коміны”. Паэт тлумачыў выбар арыгінальна: “Усе віды флоры былі разабраныя папярэднікамі і сябрамі: Колас, Гушча, Чарот, Крапіва, Бярозкін, Васілёк…”. Першы зборнік Танка мае назву красамоўную […]

Складаныя партыі графа Агінскага

Міхал Клеафас Агінскі вядомы сучасным беларусам як аўтар паланэза “Развітанне з Радзімай”. Але пры жыцці граф займаўся музыкай толькі як хобі: на першым месцы заўжды была палітыка. У 20 гадоў Агінскі стаў дэпутатам сойму Рэчы Паспалітай. У 21 кантраляваў мытню на мяжы Літвы і Расіі. Потым яго прызначылі паслом у Галандыі, а ў 28 гадоў Агінскі стаў падскарбіем Вялікага Княства Літоўскага, гэта значыць – міністрам фінансаў. Цудоўныя перспектывы пусціў пад адхон патрыятызм: у 1794 годзе […]

Рамантызм як прысуд. Рэпрэсаваны паэт Юлі Таўбін

У разгромнай рэцэнзіі на першы зборнік Юлія Таўбіна “Агні” (1930) пісалася: “Ва ўсей кнiжцы мы не знайшлi нiводнага слова, дзе гаварылася б аб партыi, аб рабочам класе, якi будуе сацыялiзм…” Пазней хмурнаватага, на сваёй хвалі юнака абвінавацілі ў “псыхокапанні”. Сёння можна пасмяяцца з такіх закідаў, але ў 1930-яя гэта быў прыгавор. Па ўспамінах сучаснікаў, Юлі Таўбін быў быццам трохі заспаны, увесь ва ўладзе паэзіі. То піша вершы, то спявае. На вечарынах чытаў вершы любімага Гейнэ […]

“Мой вораг – эпоха”. Забіты за п’есу Васіль Шашалевіч

Драматург Васіль Шашалевіч гучна заявіў пра сябе ў 1925 годзе, калі ў Маскве паставілі яго п’есу “Апраметная”. Прыйшла слава, а з ёй – увага пільных органаў; сталічнае жыццё, а з ім – новыя сябры, між якіх хапала стукачоў. У 1930 годзе Васіля Шашалевіча арыштавалі ў першы раз. Тады пашанцавала, адпусцілі. А вось родны брат – пісьменнік Андрэй Мрый – патрапіў у лагер. Другі раз арыштавалі ў 1936 годзе. Зноў жа, пасля пастаноўкі ўдалай п’есы – […]

Супердрукар часоў Рэфармацыі: хто насамрэч Васіль Цяпінскі?

Васіль Цяпінскі жыў у 1540 – 1603 гадах. У 1570-яя на свае сродкі арганізаваў друкарню. Выдаваў кнігі на старабеларускай мове, прычым пераклады рабіў сам. Вядома няшмат, але нават гэтыя звесткі аказаліся няправільнымі!.. Узяць знакаміты партрэт у берэце. Сумніўна, што на ім менавіта Васіль Цяпінскі. Партрэт стаў вядомы дзякуючы Вацлаву Ластоўскаму, які ўбачыў яго ў 1919 годзе ў мінскай газеце. Да таго ж, Васіль Цяпінскі жыў… у двух экзэмплярах. У братоў Мікалая і Мацея было па […]